Konstytucyjna sztuka odwetu
Zasady ustrojowe RP zawierają wiele rozwiązań, które wymagają współpracy pomiędzy naczelnymi organami władzy. Te najbardziej dziś widoczne dotyczą obsady i działania Trybunału Konstytucyjnego. To Sejm powołuje sędziów Trybunału, ale to Prezydent dokonuje ich zaprzysiężenia[1]. To Trybunał decyduje o tym, czy ustawa uchwalona przez Sejm jest zgodna z Konstytucją, ale orzeczenia Trybunału publikuje Prezes Rady Ministrów, którą wyłania większość sejmowa[2]. Te i podobne do nich rozwiązania ustrojowe powszechnie określa się dziś mianem wadliwych. Doprowadziły one bowiem do impasu m.in. w konflikcie wokół Trybunału. Nie jest to jednak wada systemu, ale specjalnie wpisana weń ważna cecha.
W 2015 r. ówczesna większość sejmowa podjęła próbę zawłaszczenia Trybunału Konstytucyjnego. Obsadziła nie tylko te stanowiska trybunalskie, które zwolniły się w trakcie ówczesnej kadencji Sejmu, ale i te, które miały zostać zwolnione już po jej zakończeniu. Spowodowało to eskalację i skutek odwrotny od zamierzonego. Trybunał został zawłaszczony przez większość sejmową kolejnej kadencji, która przy wsparciu sprzyjającego jej Prezydenta nie tylko nie dopuściła do orzekania w Trybunale sędziów nieprawidłowo wybranych przez poprzedni Sejm, ale także wykluczyła z niego sędziów wybranych zgodnie z prawem. Wprowadziła w ich miejsce nowych, wybranych już przez siebie członków Trybunału, a wyłoniony przez nią rząd (Prezes Rady Ministrów) odmawiał publikowania orzeczeń wydawanych przez Trybunał działający bez ich udziału (w tym orzeczenia mającego rozstrzygać spór o prawidłowość dotychczasowych powołań). Następnie, wskutek zwalniania się kolejnych stanowisk trybunalskich, ta sama większość sejmowa obsadziła je swoimi nominatami, którzy w ten sposób zyskali większość w składzie Trybunału[3].
Po kolejnej zmianie układu sił na scenie politycznej, to nowy rząd uznał jednak Trybunał za wadliwie obsadzony i sam odmawiał publikacji jego orzeczeń[4]. Równocześnie zaś nowo wybrany, lecz związany z poprzednim rządem Prezydent zwlekał z zaprzysiężeniem sędziów wybranych już przez nową większość sejmową i wspieranych przez wyłoniony przez nią nowy rząd. Efektem jest ustrojowy impas, który trwa do dziś – mimo karkołomnych prawniczych wybiegów i działań siłowych mających go przezwyciężyć.
Padają w związku z tym głosy, by zmienić prawo. Tak, by Trybunał Konstytucyjny sam publikował swoje orzeczenia, bez udziału Rady Ministrów. Albo by przysięgę od sędziów wybranych do Trybunału Konstytucyjnego odbierał sam Sejm, bez udziału Prezydenta[5]. Wszystko po to, by uniknąć tarć, napięć i blokad ustrojowych takich jak te, z którymi mamy obecnie do czynienia. Przykładem takiego „proefektywnościowego” podejścia są także regulacje ograniczające długość wystąpień sejmowych, które mają zwalczać praktykę określaną angielskim terminem „filibuster” (polega ona na torpedowaniu rozmaitych inicjatyw oponentów politycznych przewlekłymi przemowami lub niekończącymi się debatami).
Ekstremalny charakter obecnej sytuacji ustrojowej w Polsce rzeczywiście może skłaniać do takich pomysłów. Rozumując w ten sposób, zapominamy jednak o tym, że podstawową zasadą ustroju RP jest zasada podziału i równowagi władz. Zasada ta oznacza zaś nie tylko to, że Parlament uchwala prawo, organy wykonawcze je stosują, a sądy stoją na straży jego przestrzegania. Zakłada ona także, że poszczególne ośrodki demokratycznej władzy są w wykonywaniu swoich kompetencji zależne od siebie nawzajem. Dzięki temu mogą się równoważyć oraz nawzajem kontrolować i hamować. To nie wada systemu, ale jego zaprojektowana z rozmysłem cecha. Jak stwierdził sędzia Sądu Najwyższego USA Louis Brandeis: „Zasadę podziału władz przyjęto nie po to, by usprawnić rządzenie, lecz by zapobiec arbitralnemu sprawowaniu władzy. Celem nie było uniknięcie tarć, lecz uchronienie społeczeństwa przed autokracją właśnie dzięki tarciom wynikającym z rozdzielenia władzy państwowej między trzy jej gałęzie”[6].
Ośrodki demokratycznej władzy ścierają się przy tym i oddziałują na siebie nawzajem na przeróżne sposoby. Dotyczy to relacji pomiędzy organami władzy politycznej. Wykonywanie formalnych uprawnień przyznanych tym organom właśnie w celu bezpośredniego oddziaływania na siebie nawzajem (takich jak np. prezydenckie, ustawodawcze prawo weta) to tylko jedna z kategorii takich działań. Równie istotne są niezliczone możliwe zachowania, w ramach których przedstawiciele jednego organu politycznej władzy państwowej wpływają na przedstawicieli innego ośrodka władzy pośrednio, wykonując obowiązki przypadające im w ramach współpracy ustrojowej w sposób zgodny z prawem, lecz uciążliwy dla drugiej strony (np. przewlekły czy mniej efektywny). W teorii kooperacji takie zachowanie określa się mianem „cichego odwetu/oporu” (ang. „shading”)[7].
Ta specyficzna dla relacji kooperacyjnych metoda oddziaływania bierze się stąd, że ścisłej kooperacji nie da się wyczerpująco skodyfikować. Współpraca polega bowiem na współdziałaniu w realizacji wspólnego, długofalowego celu w stale i dynamicznie zmieniających się warunkach. Musi się przez to opierać na zasadach nieformalnych i nieostrych. Te zaś są z jednej strony odpowiednio elastyczne i pojemne, z drugiej jednak trudne do egzekucji[8]. Dlatego podstawowym narzędziem egzekwowania zasad należytej współpracy jest odwzajemnianie nieprzychylnej postawy drugiej strony[9]. Taka reakcja może być przy tym stopniowalna – od nieznacznego, ale zauważalnego dla drugiej strony ograniczenia własnego zaangażowania, do odmowy wykonania własnych zobowiązań. W prawie międzynarodowym, które także reguluje stosunki oparte o współpracę i wspólnotę interesów, te działania określa się mianem retorsji i represaliów (środków odwetowych).
Tak jak retorsje i represalia w stosunkach międzynarodowych, wzajemne tarcia, przeszkadzanie sobie lub wręcz blokowanie się nawzajem przez piastunów najwyższych organów politycznej władzy państwowej to zatem zjawisko naturalne w demokracji opartej o zasadę podziału i równowagi (a więc i konieczności współpracy) władz. Są one wręcz instrumentem ochrony demokracji i narzędziem egzekwowania zasad uczciwej kooperacji ustrojowej, na której demokracja się opiera. Wspomnianą już metodę opierania się działaniom przeciwnika przewlekłymi przemowami i debatami stosował już Katon Młodszy, by powściągać autorytarne poczynania Cezara. Został przez to zapamiętany przez historię jako obrońca wolności i męczennik republiki.
Jednak tak jak w stosunkach międzynarodowych, tak i w ramach współpracy ustrojowej działania odwetowe mogą mieć także charakter destrukcyjny – prowadzić do eskalacji, rządów siły i do bezprawia, zamiast do przywracania porządku. Kluczowe jest zatem pytanie, jak odróżnić uprawnione i pożyteczne retorsje służące przywróceniu należytej współpracy, która służy wspólnym interesom, od bezprawnego sabotażu i nadużywania kompetencji i prerogatyw w celu zawłaszczenia wspólnej przestrzeni i zapewnienia sobie dominacji. Na gruncie ustrojowym pomocne w tej analizie mogą być zasady, za pomocą których legalność środków odwetowych ocenia się w prawie międzynarodowym[10].
W prawie narodów przyjmuje się mianowicie, że środki takie muszą być proporcjonalne do działań, na które odpowiadają. Nie mogą być nadmierne, by zamiast refleksji i powrotu do dobrych stosunków nie spowodować eskalacji. Muszą być poprzedzone próbą wyjaśnienia drugiej stronie własnego stanowiska i daniem jej szansy na zmianę postępowania bez utraty twarzy. Nie mogą służyć obstrukcji procedury przepisanej dla rozstrzygnięcia sporu, zwłaszcza gdy ta już trwa. Nigdy nie mogą też przekraczać pewnych granic i naruszać pewnych fundamentalnych praw i zakazów. Przede wszystkim muszą zaś być podejmowane w dobrej wierze, tzn. służyć przywróceniu porządku i należytej współpracy, a nie być sposobem na uzyskanie przewagi nad drugą stroną pod pretekstem troski o należyte stosunki. Powinny mieć charakter odwracalny i ustawać, gdy tylko odniosą skutek.
Analogia do stosunków międzynarodowych pozwala na jeszcze jedną refleksję. Otóż omówione powyżej, zdecentralizowane i horyzontalne metody egzekucji zasad należytej współpracy działają tylko wtedy, gdy istnieje wspólnota, która jest ostatecznym arbitrem poszanowania tych zasad i która uważa ich przestrzeganie za coś, co leży we wspólnym, długofalowym interesie wszystkich jej członków, niezależnie od dzielących ich różnic i sprzecznych interesów. To owo poczucie wspólnoty pozwala jej członkom odróżnić uprawnione i pożyteczne retorsje od nadużyć, a także piętnować tych, którzy dopuszczają się tych drugich, a nagradzać zaufaniem tych, którzy w dbaniu o własne interesy należycie troszczą się także o dobro wspólne. Gdy to poczucie zanika, a wspólnota dzieli się na wrogie obozy odmawiające sobie nawzajem racji bytu, nadużycia są usprawiedliwiane i tolerowane, jeśli tylko służą własnemu obozowi. Współpraca się wówczas załamuje, a konflikty przybierają obrót eskalacyjny i destrukcyjny[11]. Widać to dziś zarówno na arenie międzynarodowej, jak i w stosunkach wewnętrznych wielu państw, nie tylko Polski.
Konstytucja RP została zaprojektowana tak, by w takiej sytuacji prowadzić do impasu – nie dawać się wykorzystywać w plemiennej walce. Zamiast krytykować, powinniśmy być za to wdzięczni jej autorom. Impas jest bowiem sytuacją groźną i trudną, ale ma w sobie także pozytywny, uzdrowicielski potencjał. Ujawnia bowiem nierozwiązany konflikt, którego nie można już dalej ignorować, i zmusza, by tym konfliktem się zająć. Skłania do zastanowienia się nad tym, czy współpraca jest dalej możliwa i pożądana, a jeśli tak – co należy zmienić, by rozwiązać problem leżący u źródła impasu. Pozwala zainteresowanym przypomnieć sobie, jaki jest ich podstawowy wspólny interes, i z tej odnowionej perspektywy w sposób kreatywny podejść do tego, jak go realizować w świetle ujawnionego braku możliwości współpracowania w dotychczasowy sposób.
Impas pozwala też członkom wspólnoty lepiej ocenić, którzy z ich demokratycznych reprezentantów należycie troszczą się o interes wspólnoty. Tacy odpowiedzialni przedstawiciele wyróżniają się zaś tym, że choć realizują postulaty swoich zwolenników, mają świadomość tego, że demokracja i współpraca nie polega na utożsamianiu interesu wspólnoty z przekonaniami większości. Wiedzą też, że demokracja nie służy podejmowaniu najmądrzejszych czy najsłuszniejszych decyzji, lecz jest systemem sprawowania władzy mającym umożliwiać pokojowe i godne współżycie osobom o bardzo różnych poglądach. Dlatego wymaga wsłuchiwania się także w potrzeby oraz interesy i pretensje oponentów.
Tacy przedstawiciele władzy lub kandydaci do jej sprawowania, poza dążeniem do „sprawczości” i do zasłużenia na poklask własnych zwolenników, dbają także o szacunek osób, które na nich nie głosowały i nigdy nie będą na nich głosować – nie po to, by poszerzać swój elektorat, ale po to, by zapewniać także tym osobom elementarne poczucie przynależności do politycznej wspólnoty. Często wbrew atawistycznym odruchom własnych wyborców, którzy powodowani przekonaniem o słuszności własnej sprawy mogą oczekiwać dominacji.
Mężowie stanu, w przeciwieństwie do populistów i polityków złej wiary żerujących na tego typu szkodliwych emocjach, wiedzą, że bez odpowiedniej dozy powściągliwości i uważności na interesy wszystkich członków wspólnoty praworządna demokracja nie jest w ogóle możliwa[12].
Stanisław Drozd, adwokat, praktyka postępowań sądowych i arbitrażowych kancelarii Wardyński i Wspólnicy
[1] Konstytucja RP, art. 194 ust. 1; ustawa z 30 listopada 2016 r. o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego, art. 2 ust. 2 i art. 4–5.
[2] Konstytucja RP, art. 188 i art. 190 ust. 1–3; ustawa z 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych, art. 3, art. 9 ust. 1 pkt 6, art. 10 ust. 1 pkt 4 i art. 21. Wydawcą Dziennika Ustaw i Monitora Polskiego jest Prezes Rady Ministrów przy pomocy Rządowego Centrum Legislacji.
[3] Wyrok TK z 3 grudnia 2015 r., K 34/15, Dz.U. poz. 2129, OTK ZU nr 11/A/2015, poz. 185, sentencja oraz uzasadnienie, cz. III, pkt 10; wyrok TK z 9 grudnia 2015 r., K 35/15, Dz.U. poz. 2147, OTK ZU nr 11/A/2015, poz. 186, uzasadnienie, cz. III, pkt 7.2.
[4] Uchwała nr 162 Rady Ministrów z 18 grudnia 2024 r. w sprawie przeciwdziałania negatywnym skutkom kryzysu konstytucyjnego w obszarze sądownictwa, M.P. poz. 1068, § 1 ust. 1–5.
[5] Por. poselski projekt ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, druk sejmowy nr 253, art. 20 ust. 1–3, oraz opinia Rzecznika Praw Obywatelskich do tego projektu z 25 kwietnia 2024 r., pkt 3; uchwała Senatu RP z 31 lipca 2024 r. w sprawie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, poprawka 13. oraz inne wygłaszane w sferze publicznej sugestie prawodawcze.
[6] L.D. Brandeis, zdanie odrębne w sprawie Myers v. United States, 272 U.S. 52, 293 (1926).
[7] O. Hart, J. Moore, Contracts as Reference Points, „The Quarterly Journal of Economics” 2008, t. 123, nr 1, s. 1–48, zwłaszcza s. 3 oraz 8–10. Shading oznacza w tym modelu ograniczanie wykonania zgodnego z duchem umowy w reakcji na poczucie pokrzywdzenia, w tym ograniczanie współpracy lub poprzestawanie na ścisłym minimum kontraktowym.
[8] Por. O. Hart, J. Moore, Contracts as Reference Points, op. cit., s. 2–3 i 6–10; „The Quarterly Journal of Economics” 2008, t. 123, nr 1.
[9] R. Axelrod, W.D. Hamilton, The Evolution of Cooperation, „Science” 1981, t. 211, nr 4489, s. 1390–1396, zwłaszcza s. 1391–1394. Model współpracy w powtarzanym dylemacie więźnia wiąże skuteczność wzajemności m.in. z perspektywą dalszych interakcji.
[10] David E. Pozen, „Self-Help and the Separation of Powers” The Yale Law Journal, Volume 124, 15.10.2014.
[11] M.W. Svolik, Polarization versus Democracy, „Journal of Democracy” 2019, t. 30, nr 3, s. 20–32, zwłaszcza s. 23–27 i 28–31 (polaryzacja, tolerowanie naruszeń reguł demokratycznych przez własny obóz oraz osłabienie obywatelskiej kontroli nad władzą),
[12] Por. J. Sumption, In Praise of Politics, wykład drugi z cyklu The Reith Lectures 2019: Law and the Decline of Politics, BBC Radio 4, 28 maja 2019 r., transkrypcja BBC: https://downloads.bbc.co.uk/radio4/reith2019/Reith_2019_Sumption_lecture_2.pdf